Müsahibə


Fərhad Bədəlbəyli: “Mənim ancaq bir arzum var: Şuşada konsert vermək!”

Moskva Dövlət Akademik Filarmoniyasının P.İ.Çaykovski adına konsert salonunda görkəmli Azərbaycan pianoçusu, Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının rektoru, SSRİ Xalq artisti, Dövlət mükafatı laureatı, professor Fərhad Bədəlbəylinin 70 illik yubileyi münasibətilə təntənəli gecə təşkil olunub.

Dosye.org saytı AZƏRTAC-a iatinadən xəbər verir ki, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Rusiya Mədəniyyət Nazirliyi, Azərbaycanın Rusiyadakı səfirliyi, “Roskonsert” birliyinin təşkilatçılığı və Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə baş tutan yubiley gecəsi böyük uğurla keçib. Konsertdə Moskva Filarmoniyasının Akademik Simfonik Orkestri, xalq artistləri Murad Adıgözəlzadə və Yalçın Adıgözəlov, əməkdar artistlər Əyyub Quliyev və Fuad İbrahimov, gənc tenor Azər Rzazadə, soprano Kyara İzotton iştirak ediblər. Konsertin proqramına Fikrət Əmirov, Cuzeppe Verdi, Corc Gerşvin, Sergey Raxmaninovun əsərləri daxil edilmişdi.

Fərhad Bədəlbəyli dünyanın mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Moskvada Azərbaycan incəsənətini təmsil etməkdən böyük şərəf duyduğunu söyləyib: “Hər bir musiqiçi üçün Moskva, London, Vyana, Nyu-York səhnələrində çıxış etmək böyük şərəfdir. Bu nəhəng musiqi mərkəzlərində səni qəbul ediblərsə, deməli sən peşəkar musiqiçisən”.

F.Bədəlbəyli qeyd edib ki, bu gün həm də Moskva səhnəsində Fikrət Əmirovun 95 illiyi münasibətilə dahi bəstəkarın əsərlərinin, o cümlədən “Sevil” operasından Balaşın ariyasının və Elmira Nəzirova ilə birgə yazdığı “Ərəb mövzusunda fortepiano üçün konsert”inin səslənməsi çox sevindiricidir. Konsert proqramında ilk dəfə S.Raxmaninovun fortepiano üçün yazdığı 2 saylı Suitası məşhur aranjemançı A.Varenberqin məxsusi işləməsində iki fortepiano və simfonik orkestrlə ifa olunub. “Moskva dinləyiciləri çox tələbkardırlar, buna görə də mən olduqca həyəcanlıyam”, - deyən görkəmli Azərbaycan musiqiçisi yubileyi ərəfəsində ən böyük arzusunu da dilə gətirib: “Mənim ancaq bir arzum var: Şuşada konsert vermək!”.

Yubiley gecənin tamaşaçıları arasında olan məşhur sənət adamları və ictimai xadimlər Fərhad Bədəlbəylini yubileyi münasibətilə təbrik ediblər.

Azərbaycanın Rusiyadakı səfiri Polad Bülbüloğlu:

-Mən bu gün çox xoşbəxtəm ki, Rusiya paytaxtının möhtəşəm konsert salonlarından birində 60 illik dostum, Azərbaycan mədəniyyətinin görkəmli nümayəndəsi Fərhad Bədəlbəylinin 70 illik yubiley gecəsi keçirilir. Mən konsertin təşkilində dəstəyə görə Heydər Əliyev Fonduna təşəkkürümü bildirmək istəyirəm. Bu gün yubiley gecəsinə Azərbaycanı, onun mədəniyyətini, incəsənətini sevənlər toplaşıb. Azərbaycanın görkəmli mədəniyyət xadimlərinin Rusiya paytaxtında möhtəşəm tədbirlər keçirməsi artıq gözəl ənənəyə çevrilib. Mən dostum Fərhada daha böyük uğurlar, cansağlığı, həmişə irəlidə olmağı diləyirəm.

Rusiyanın Əməkdar İncəsənət Xadimi Janna Dozortseva:

-Fərhad uzun illər Rusiyanın konsert salonlarının yaraşığı olub. Elə bir musiqi mövsümünü xatırlamıram ki, Fərhad parlaq konsert proqramı ilə çıxış etməsin. Məşhur dirijor Veronika Dudarova da onu çox sevərdi. Fərhad çox gözəl pianoçudur. O, təkcə Azərbaycanın deyil, həm də Rusiyanın fəxri və sərvətidir.

TASS agentliyi baş direktorunun birinci müavini Mixail Qusman:

-Bu gün Moskvanın mədəni həyatında əlamətdar hadisədir. Rusiya paytaxtının ən yaxşı konsert salonlarından biri anşlaq yaşayır, tamaşaçılar Fərhadın ifasına heyrandırlar. Fərhad bu gün fortepianoda elə parlaq, elə qüsursuz, şövqlə ifa edir ki, onun 70 illik yubileyini qeyd etdiyimizə inana bilmirəm. Mən 20 yaşlı, 30 yaşlı Fərhadın konsertlərini xatırlayıram. Onu deyə bilərəm ki, səhnəyə, musiqiyə sonsuz məsuliyyətli münasibəti heç dəyişməyib. Fərhad təkcə qəlbən deyil, həm də yaradıcılığı ilə gəncdir.

SSRİ Xalq Artisti Tamara Sinyavskaya:

-Mən Fərhad Bədəlbəyliyə ilk növbədə cansağlığı, yaradıcılıq sevinci arzu edirəm. Fərhad Çaykovski adına salonda dəfələrlə çıxış edib və mən əminəm ki, bugünki konsert onun yaradıcılığının daha bir zirvəsidir.

Xalq artisti Yalçın Adıgözəlov

-Çox əlamətdar bir gün yaşayırıq, görkəmli pianoçumuz, musiqiçimiz, SSRİ Xalq Artisti Fərhad Bədəlbəylinin 70 illiyini qeyd edirik. Əminəm ki, onu irəlidə böyük sənət uğurları gözləyir. Biz silsilə yubiley konsertlərlərini Bakıda başlamışıq, bu gün Moskvada çıxış edirik və ümid edirəm ki, başqa ölkələrdə də davam etdirəcəyik. Fərhad müəllim gümrahdır, yaradıcılığının zirvəsindədir, fortepiano məktəbimizin lideridir və gənc musiqiçilərimiz üçün hər cəhətdən örnəkdir.

Dosye.org

“Ermənistan iqtidarı öz xalqını aldadır” - MÜSAHİBƏ

Bir neçə gün öncə Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı Parlament Assambleyasının (QDİƏT PA) Kiyevdə keçirilən 50-ci sessiyasında ölkələrin ərazi bütövlüyünün toxunulmazlığı və s. kimi məsələləri özündə əks etdirən Bəyannamə qəbul edilib.

Erməni deputatlar Bəyannaməyə etirazəlaməti olaraq toplantını tərk ediblər. Onlar Ermənistana geri döndükdən sonra məsələni fərqli şəkildə mətbuata təqdim ediblər. Bəs əslində toplantıda nə baş verib?

Azərbaycanın Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı Parlament Assambleyasındakı nümayəndə heyətinin rəhbəri, Milli Məclisin Aqrar siyasət komitəsinin sədr müavini Eldar Quliyev Modern.az-a müsahibəsində bu kimi məsələlərə aydınlıq gətirib.

- Eldar müəllim, Kiyevdə keçirilən Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı Parlament Assambleyasında (QDİƏT PA) maraqlı Bəyannamə qəbul olunub. Bəyannamədə qeyd edilib ki, üzv dövlətlər bir-birinin ərazi toxunulmazlığına hörmətlə yanaşmalı, bir-birinin ərazisini işğal edə bilməzlər. Ermənistandan olan deputatlar geri döndükdən sonra bu Bəyannamənin Qarabağa aid olmadığını söyləyiblər.

- Bilirsiniz, biz hər zaman Ermənistan siyasi rəhbərliyinin, deputatlarının yalan danışdıqlarının şahidi olmuşuq. Ermənistanın QDİƏT PA-dakı nümayəndə heyətinin üzvlərinin geri döndükdən sonra mətbuata verdikləri açıqlamalar da bu sıradandır. Bu Bəyannamənin layihəsini Rostov şəhərində hazırlamağa başlamışdıq. Bundan əvvəl də iyul ayında QDİƏT PA-nın  İstanbulda keçirilən 49-cu sessiyasında bunun başlanıcı olan Bəyannamə qəbul edilmişdi. İndiki Bəyannamədə qeyd olunur ki, bir dövlətin digərinin ərazi bütövlüyünü pozması yolverilməzdir. Bu, beynəlxalq hüquqda da öz əksini tapıb. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı  Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistanın işğal etdiyi Azərbaycan torpaqlarını qeyd-şərtsız azad etməsi üçün 4 qətnaməsi var. Bu qətnamələrdə də qeyd olunur ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü tanınmalı, zəbt edilmiş torpaqlar qeyd-şərtsiz azad edilməli, dinc əhali doğma yurduna qayıtmalıdır. AŞ PA, ATƏT PA, İslam Ölkələri Əməkdaşlıq Təşkilatı və bir sıra beynəlxalq qurumlar da Azərbaycanın ərazi bütövlyü ilə bağlı sənədlər qəbul edib.

Bizim indi QDİƏT PA-da qəbul etdiyimiz Bəyannamə bir növ bu qətnamələrin davamıdır.

İndi gələk erməni deputatların dediklərinə, öz ölkələrində verdikləri yalan informasiyalara. Əgər həqiqətən bu məsələnin Qarabağa aidiyyatı yox idisə, niyə erməni deputatlar etiraz əlaməti olaraq iclas zalını tərk etdilər? Niyə iclasda iştirak etmədilər?

Bəyannamə səsə qoyulmazdan əvvəl adəti üzrə nümayəndə heyətləri tərəfindən əlavə və dəyişikliklər təklifi edilə bilər. Bu dəfə də Ermənistan nümayəndə heyəti tərəfindən 3 əlavə təklif edildi. Bizim nümayəndə heyəti isə 1 təklif verdi.  Təklifimiz Ukrayna nümayəndə heyəti ilə razılaşdırılaraq, bizim adımızdan deyil, ev sahibi Ukrayna nümayəndə heyəti tərəfindən təqdim olundu. Daha sonra isə əlavələr səsə qoyuldu. Ermənistanın 3 təklifi QDİƏT PA-ya üzv ölkələrin nümayəndə heyətləri tərəfindən qəbul edilmədi. Bizim təklifimiz toplantıda iştirak edən nümayəndə  heyətləri tərəfindən yekdilliklə qəbul edildi. Beləliklə,  Bəyamnamə bizim əlavələrlə qəbul olunaraq, qüvvəyə mindi.

- Erməni deputatlar bu Bəyannaməni Rusiyaya aid ediblər. Sizcə, bu erməni deputatların öz məğlubiyyətlərini başqa səmtə yönəltməsidir, yoxsa?

 - Onlar yenə Ermənistan vətəndaşlarına yalan danışırlar. Guya bu Bəyannamə Rusiyaya aiddir, Qarabağa aid deyil, bu, bütövlükdə yalandır. Niyə o zaman iclası tərk etdilər? Bilirsiniz, bütün beynəlxalq təşkilatlarda olduğu kimi, QDİƏT PA-da da erməni deputatlara etimad ilbəil azalır. Çünki onlar hər zaman yalanlar danışırlar, məkirli siyasət yeridirlər.

Rusiya bizimlə tərəfdaş ölkədir. Bu gün 2 milyona yaxın azərbaycanlı Rusiyada yaşayır. Azərbaycanda isə rus millətindən olan 400 mindən çox insan yaşayır. Bizim Rusiya ilə normal qonşuluq münasibətlərimiz var. Dövlət səviyyəsində də Rusiya ilə dostluq münasibəti qurmuşuq.

Bir neçə gün öncə bir sorğu keçirilib, məlum olub ki, dünyada rusların Rusiyadan başqa ən sakit, rahat yaşadığı ölkə Azərbaycandır. Görünür ermənilər bundan çox narahatdılar. Ona görə də bu fikirlər ermənilərin uydurduğu yalandır. Ermənistan hakimiyyəti həmişəki kimi yenə də öz xalqını aldatmaqla məşğuldur. Bir daha xatırladım ki, bu məsələ erməni deputatları narahat etməsəydi, onlar zalı tərk etməzdilər. Bu əlavənin qəbul edilməsi onları o qədər narahat etdi ki, hətta QDİƏT PA-nın  mədəniyyət, siyasi, iqtisadiyyat komitələrinin iclaslarında da iştirak etmədilər.

- Necə oldu ki, bu təklifi irəli sürdünüz?

- Əvvəl məlumat üçün qeyd edim ki, QDİƏT-in Parlament Assambleyası noyabr ayının 27-də start götürdü və mən ora nümayəndə heyətilə getmişdim. Biz orada digər dövlətlərdən olan nümayəndə heyətlərinin rəhbərlərilə görüşlər keçirdik. Bu Bəyannamənin layihəsini bundan öncə Rusiyanın Rostov şəhərində siyasi komitənin toplantıda hazırlamışdıq. Bakıya qayıtdıqdan sonra mən bu məsələ ilə bağlı Milli Məclisin sədri, hörmətli Oqtay Əsədov cənablarına məlumat vermişdim.

- Erməni deputatlar bu sənədin qəbul edilməsinə necə reaksiya verdilər?

- Parlament Assambleyasının reqlamentinə əsasən, hər bir dövlətin nümayəndə heyəti öz təkliflərini təqdim edə bilər. Biz orada qeyd etdik ki, QDİƏT-ə üzv olan ölkələr biri-birinin torpağını zəbt edə bilməzlər. Zəbt edibsə, həmin torpaqları geri qaytarmalıdır. Bildirdik ki, erməni deputatlar özləri də yaxşı anlayırlar ki, Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın tarixi ərazisidir. Onlar bizim irəli sürdüyümüz əlavəni oxuyan kimi bütün nümayəndə heyəti ilə zalı tərk etdilər və bir daha geri qayıtmadılar. Assambleyada iştirak edən dövlətlərin nümayəndələri bizim təqdim etdiyimiz sənədin lehinə oldular və Bəyannamə qəbul edildi.

Mən təxminən 2 ildir ki QDİƏT Parlament Assambleyasında nümayəndə heyətinin rəhbəri olaraq iştirak edirəm. Qətiyyətlə deyə bilərəm ki, keçirdiyimiz toplantının heç birində ermənilərin qaldırdığı məsələ qəbul edilməyib.

Qurumun üzvü olan digər ölkələrin nümayəndələri də bunu bilir. Dəfələrlə bəyan etmişik ki, Ermənistan Qarabağda ancaq vandalizmlə məşğuldur. Bizim tarixi abidələrimizi dağıdırlar. Ermənistan rəhbərliyi isə bütün hallarda qeyri-konstruktiv mövqe nümayiş etdirir. Azərbaycanın mövqeyi isə həmişə dəyişməz olub, belə də olacaq.

- Azərbaycan ilk dəfə olaraq QDİƏT PA-da belə bir sənədin qəbuluna nail oldu, bu, sizin rəhbərlik etdiyiniz dövrə təsadüf edir. Bir rəhbər olaraq nümayəndə heyətinin fəaliyyətindən razısınızmı?

- Bu, bütün nümayəndə heyətinin uğuru idi. Təklif məndən olub. Hər birimizin istəyi odur ki, tez bir zamanda Qarabağ problemi həll olunsun. Ancaq Ermənistan “Böyük Ermənistan” yaratmaq xülyasındadır, hələ də bundan əl çəkməyiblər. Qətiyyətlə deyə bilərəm ki, artıq bütün dünyada Ermənistanın iç üzü açılmaqdadır. 

-  QDİƏT Parlament Assambleyasında Azərbaycanın nümayəndə heyətinin rəhbəri kimi çıxışınızda daha hansı mövzulara toxundunuz?

 - Azərbaycanın bugünkü iqtisadi, siyasi durumundan danışdım. Mən bundan istifadə edərək qeyd etdim ki, 2025-ci ildə Dünya Ekspo Sərgisi keçiriləcək. 2025-ci ildə keçirilməsi nəzərdə tutulan bu sərginin təşkili üçün namizəd olan ölkələr arasında Azərbaycan da var. Burada bizdən başqa daha üç namizəd ölkə var: Rusiya, Yaponiya və Fransa.

Gələn ilin noyabr ayında Dünya Ekspo Sərgisinin  hansı ölkədə keçrilməsinə görə səsvermə keçriləcək. Dünya Ekspo Sərgisinin 170-dən çox üzvü var. Hər ölkənin  hökuməti bir səslə namizədliyi irəli sürülmüş ölkələrin birinə səs verəcək. Mən öz çıxışımda Azərbaycanın regionda aparıcı ölkə olduğunu, regiona böyük töhfələr verdiyini, həmçinin, regionda qəbul edilən bütün proyektərdə Azərbaycanın da iştirakının olduğunu bildirdim. Ölkəmizdə keçirilmiş beynəlxalq əhəmiyyətli forumlar, toplantılar, idman yarışları barədə məlumat verdim. Regionda Azərbaycanın ən təhlükəsiz ölkə olduğunu konkret dəlillərlə diqqətə çatdırdım, ölkəmizin artıq dünyanın ən mötəbər toplantılara ev sahibliyi etdiyini vurğuladım. Azərbaycanın tolerant ölkə olduğunu bildirdim. Bu məsələlərin məhz cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirildiyini bildirdim. Assambleya toplantısında QDİƏT-dən əlavə digər beynəlxalq təşkilatların müşahidəçi qismində iştirak etdiyini nəzərə alaraq xahiş etdim ki, Yaponiyada 5, Rusiyada 4 dəfə Dünya Ekspo Sərgisi keçirilib.Yaponiya, Rusiya və Fransa inkişaf etmiş ölkələrdir, Azərbaycan isə 26 ildir ki, müstəqil dövlətdir və  inkişaf etməkdə olan ölkələrdən ən öndə gedən ölkədir. Əgər bizə səs versəniz, siz Azərbaycandakı hərtərəfli inkişafın şahidi olarsınız. Assambleyanın toplantısından sonra isə siyasi komitənin iclası oldu. Burada da Azərbaycanın son nailiyyətləri haqqında və  Bakı-Tbilisi-Qars dəmiryolu kimi nəhəmg layihədən söhbət açdım. Bildirdim ki, bu dəmiryolu xəttinin istifadəyə verilməsi Qədim İpək Yolunun bərpası deməkdir. Bu layihənin gələcək perspektivləri haqqında məlumat verdim. Bildirdim ki, bu dəmiryolu xətti yüklərin 3-4 dəfə daha tez daşınmasına  zəmin yaradır. Bu həm vaxta, həm də məsrəflərə qənaət etmək deməkdir. Məlumat verdim ki, qonşu ölkə  İran İslam Respublikası ilə dövlət səviyyəsində danışıqlar aparılır. Yaxın vaxtlarda Bəndərabas portundan yüklər Bəndərabas – Astara – Bakı və oradan da Bakı-Tiblisi-Qars dəmiryolu xətti vasitəsilə avropaya çatdırılacaq.

“Əsrin müqaviləsi”nin 2050-ci ilə qədər uzadılması barədə də məlumat verdim. Daha sonra isə iqtisadi komitənin iclasında nümayəndə heyətinin üzvü Əflatun Amaşovun və mədəniyyət komitəsinin iclasında Jalə Əliyevanın çıxışı oldu.

- Növbəti tədbirlərdə başqa hansı addımlar atmaq fikrindəsiniz?

 - Növbəti iclas Albaniyada keçiriləcək. Bundan əvvəl fevral ayında daimi komissiyanın İstanbulda iclası olacaq. Xeyli hədəflərimiz var. Başlıcası,  Azərbaycanı olduğu kimi dünyaya tanıtmaq, düşməni ifşa etməkdir. Biz bu çıxışlarımızı dayandırmayacağıq, ədalət bərpa olunana qədər davam edəcəyik.

Dosye.org

"Əgər uşağınız autizm sindromludursa..." - Psixoloq tövsiyəsi

 

Övladı autik olan valideynlərə məsləhət

2 aprel Ümumdünya Autizm haqqında Məlumatlandırma Günü kimi qeyd olunur. Əsrin geniş yayılmış xəstəliklərindən sayılan autizm hazırda ölkəmizdə də olduqca geniş hal alıb. Autizm barəsində valideynlərin məlumatının az olması onun zamanında aşkar və təyin olunmasının qarşısını alır. Və nə qədər gec müraciət edilirsə, uğurlu nəticənin alınması da bir o qədər gecikir və çətin olur.

Aile.lent.az dushunce.az-a istinadən psixoloq Gülnar Orucova ilə autizm nədir, onun əlamətləri və müalicəsi barədə müsahibəni təqdim edir.

- Gülnar xanım, bizə izah edə bilərsinizmi autizm nədir?

- Autizm - erkən yaş dövründə başlayan, həyat boyu davam edən sosial münasibətlər və ünsiyyət sferasında problemlərin olması ilə birlikdə qəbul olunan neyropsixiatrik bir pozuntudur. Autizm – özünə qapanma və real həyatdan uzaqlaşma kimi təzahür edilir. Autizm ilk dəfə olaraq 1943-cü ildə amerikalı uşaq psixiatrı Leo Kanner tərəfindən “Erkən uşaqlıq autizmi” olaraq adlandırılmışdır. Uşaq gördüklərini, eşitdiklərini, hiss etdiklərini doğru şəkildə qəbul edə bilmir və bu səbəbdən ictimai əlaqələrdə və davranışlarda ciddi problemlər yaranır. Bəzi mütəxəssislər autizmin beyindəki neyronların normadan az olması ilə bağlı olduğunu qeyd edirlər.

Peşəkarların fikrinə görə, autistik uşaqları xəstə adlandırmaq olmaz, çünki onlar qeyri-adi istedada malik olurlar. Belə uşaqların böyüdükdən sonra rəssamlığa, musiqiyə, poeziyaya, riyaziyyata həvəsləri olur.

- Autizm ilk olaraq hansı yaşlarda özünü biruzə verir?

- Hər ana övladına verdiyi nəvaziş qarşılığında balasından cavab alır. O, anasına gülümsəyərək sanki “ana səni hiss edirəm” deyir. Lakin autik uşaqlar anaya heç bir reaksiya vermir. 1 yaşından sonra isə onlar daima özlərinə qapanır, yumordan kənar olurlar, gülməli hadisəyə belə, nadir hallarda reaksiya verib gülürlər. Əgər hər hansı bir söz demək istəyərlərsə, hər iki əllərini bir-birinə vururlar və bu hərəkətdən yorulmurlar. Öz adlarına belə, reaksiya vermirlər. Valideynlər əsasən eşitmə, görmə probleminin olduğundan şübhələnir. Bəzən 18 aya qədər inkişaf normal gedir, sonra geriləməyə başlayırlar. Sonra isə nitqdə olan sözlər itir, 1-3 yaşda özünü yenidən göstərir.

- Uşağın autizmli olmasını ana bətnindəykən müəyyən etmək mümkündürmü?

- Xeyr, təəssüflər olsun ki, hazırda belə bir şey mümkün deyil.

- Ümumi olaraq autizmin yayılma riski barədə nə deyə bilərsiniz?

- Dünya əhalisinin 1%-i autikdir. Araşdırmalar göstərir ki, oğlanların autizmli doğulması qızlardan 4 dəfə daha çoxdur. Bir uşağın autik olaraq dünyaya gəlmə ehtimalı 0.5 %-dir. Ailənin ilk uşağı autizmlidirsə, sonrakı uşağın autizmli olma riski 5-15 %-dir.

Genetik baxımdan tək yumurta əkizləri bir-birinin eyni olduğu üçün onlardan birinin autizmli olması digərinin də eyni vəziyyətdə olması riskini 35-70 % artırır. Fərqli yumurta əkizlərində də risk mövcuddur, lakin nisbətən az, təxminən 0.23 %.

- Autik uşaqlarda zəka hansı səviyyədə olur?

- Autizm sosial və ünsiyyət qabiliyyətinin yaranmasına təsir edən ümumi inkişaf problemidir. Autizmin əlamətləri əsasən 2 yaşından sonra özünü göstərməyə başlayır. Autizmli uşaqlar əsasən öyrənmək və dərk etməkdə çətinlik çəkirlər. Bu cür uşaqlara əşyanın adını təkrar-təkrar demək lazımdır. Autik uşaqların  3/2-si əqli inkişafın geriliyindən əziyyət çəkir.

Lakin 10%-i bəzi inkişaf etmiş qabiliyyətlərə malik olurlar. Məsələn, riyazi hesablama, musiqi duyumunun güclü olması, rəsm, mozaika, bəziləri isə özlərini maraqları olan sahə üzrə ensiklopedik bilgilərə həsr edirlər. 

- Əgər kontaktda olmurlarsa, bu cür uşaqlarda hansı xüsusi istedadın olduğunu valideyn necə üzə çıxara bilər?

- Xüsusi qabiliyyətlərinin üzə çıxmasında reabilitasiyanın rolunu ayrıca qeyd etmək lazımdır. Fərdi korreksiya proqramı ilə psixopedaqoqlar autistik uşağın daha çox hansı sahəyə meyl etməsini üzə çıxarır və bunu inkişaf etdirir.

- Autik uşaqlarda qorxular, aqressiyalar müşahidə olunur. Bu, daha çox nə ilə əlaqəlidir?

- Autik uşaqların dünyasında müxtəlif qorxular vardır. Amma autik uşaqların qorxuları adi uşaqların qorxularından öz spesifik xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Belə uşaqların qorxuları müxtəlif və fərqlidir. Kimisi qaranlıqdan, kimisi sudan, kimisi televizor və ya tozsorandan və s. qorxur. Autik uşaqların ən adi əşyalardan qorxduqlarını anlamaq çox çətin olur. Bu qorxular illər boyu davam edə bilər. Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, belə vəziyyətdə psixikanın qoruyucu mexanizmləri işləmir. Bu da uşağın inkişafına mənfi təsir göstərir.

Onların qorxuları davranışlarında özünü biruzə verməyə bilər. Bu qorxular şüuraltı dərinlikdə gizlənərək uşağa əziyyət verir, hətta ən yaxın adamlar belə uşağın həqiqi vəziyyəti haqqında tam xəbərsiz olurlar. Qorxuların mövcudluğu uşaqları daima gərgin vəziyyətdə saxlayaraq inkişafına mane olur.

Qorxunu dəf etməyə imkan verən ən yaxşı metod terapevtik oyundur. Əgər biz uşaqda qorxunun mənbəyini biliriksə, terapevtik oyun vasitəsilə ondan qurtula bilərik.

- Autizmli uşaqlarda nitq hansı səviyyədə olur və ya ümumiyyətlə olurmu?

- Belə izah edim: 7-8 aylıq normal uşaq çoxlu-çoxlu təkrar hecalar – mama, papa, baba və s. tələffüz edir. 9 aylığında öz adını tanıyır, dönür baxır, böyüklərin söylədiyini təqlid edir, 10 aylığında 1-3 bədən üzvünü göstərir, başı ilə “yox”, əli ilə “sağ ol” edir, iti-pişiyi təqlid edir. Bir yaşında ver, al, göstər, uzan, oyna və s. tapşırıqları icra edir, 10-12 söz bilir.

Autizmli uşaqlarda qeyd etdiyimiz göstəricilərdən heç biri müşahidə edilmir və yaxud elə hallar olur ki, 8-18 aya qədər uşaqlarda normal inkişaf gedir və bu dönəmdən sonra dayanır. Ümumi olaraq desək autizmli uşaqların 50-75 %-də nitq inkişaf etmir, qalan 25-50 %-də isə nitq özünəməxsus şəklidə olur. Ən çox müşahidə edilən nitq qüsuru əvəzlikdən düzgün istifadə edilə bilməmələridir. Məsələn, mənim kitabım əvəzinə mən kitab deyirlər.

Mənasız yerə eyni sözü və cümlələri təkrarlayırlar. Bəzən öz-özünə zümzümə edirlər.

Nitqi olmayanlarda isə nitqin açılması psixopedaqoq və defoktoloq-loqopedlərin aparacağı təlim və məşğələlər sayəsində mümkündür. Ancaq yaş həddini burda xüsusilə qeyd etmək istərdim. 5 yaşdan sonra autizm sindromlu uşağın nitqinə müdaxilə etmək çox çətin olur!

- Autizmin müalicəsi varmı?

- Autizm spektr xəstəliklərinin müalicəsi üçün dünya praktikasında heç bir preparat istifadə olunmur. Bəzi mütəxəssislər isə beyni inkişaf etdirən, nitqi açan dərmanlar yazırlar, ancaq bu preparatlar daha çox yanaşı problemlərə görə yazılır. Məsələn, uşağın aqressiyası, hiperaktivliyi, yuxu pozuntusu, davranış pozuntusu və s. Varsa, onları aradan qaldırmaq üçün yazılır. Çünki uşaqlarda bu hallar izləndikcə məşğələlərin aparılması çətinləşir. Təlimə yönümlü olmurlar, reabilitasiya öz effektini gec verir.

Erkən diaqnostikanın əhəmiyyəti böyükdür və psixopedaqoji tədbirlər görülməlidir. Belə uşaqlara ABA terapiyası adlanan xüsusi terapiya tətbiq olunur. Autizm reabilitasiya olunsa belə, bəzi əlamətləri ömür boyu davam edir. Məsələn, danışsalar belə heç vaxt söhbətə başlayan tərəf olmazlar, soyuq və ruhsuz söhbət edərlər, məna dolu sözləri dərk etməzlər, zarafat və atalar sözü anlamazlar, sözlərin deyilməsində təkrara yol verərlər, cümlələr və kəlimələrin dərk edilməsində yubanarlar.

- Bəs autizmin müalicəsində hansı metodlardan istifadə olunur?

- Son zamanlarda autizmin müalicəsində bir sıra terapiyalardan istifadə olunur. Lakin bunlar tam elmi əsası olmayan metodlardır. Məsələn, delfin terapiya, hippoterapiya və ozon terapiya.

Delfin terapiya delfinlər vasitəsilə müalicə üsuludur. Burada ultrasəslər vasitəsilə orqanizmə təsir edən səslər və vibroakustik dalğalarla həmin uşaqlara təsir etmək nəzərdə tutulur. Əgər uşaq dəniz heyvanı ilə rahatlıqla ünsiyyətə girərsə, demək psixoemosional sahəyə təsir uğurla baş vermişdir. Uşaqda bunun vasitəsilə motor-sensor sferanın inkişafına zəmin yaranır. Uşaqlar daha rahat ünsiyyətə girə bilirlər və eyni zamanda bu metod onların yaddaşlarını, diqqətlərini və nitqlərini inkişaf etdirməyə də kömək edir.

Hippoterapiya isə at üzərində müxtəlif hərəkətlər vasitəsilə bədən əzələlərinin hərəkət etməsinə kömək edən bir müalicə üsuludur. Atın istiliyinin 1.5-2 dərəcə daha yüksək olduğunu göstərməklə, bunun masaj aləti kimi ayaq əzələlərinə təsir etdiyi, qan təzyiqini yüksəltdiyi, iflic, autizm, diqqət əskikliyi, ürək-damar xəstəliklərinin müalicəsində böyük rol oynadığı qeyd olunur.

Ozon kəskin iyli qazdır. O, oksigenin aktiv forması olub, təbii şəraitdə ultrabənövşəyi şüaların və elektrik gərginliyinin təsiri ilə yaranır. Ozonun təsirindən hətta güclü viruslar və bakteriyalar məhv olur və bu zaman insan hüceyrələri mənfi təsirə məruz qalmır. 20-ci əsrin əvvəllərində baş verən anemiya, pnevmaniyanın müalicəsində istifadə olunsa da, antibiotiklərin kəşfi ilə bu müalicə üsulundan kənarda qalmışdır. Hazırda bir çox xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur: hipertoniya, şəkər xəstəliyi, qan dövranı pozğunluğu, revmatizm, epilepsiya, miqren və baş ağrıları, eləcə də autizmli uşaqların müalicəsində.

Bu, uşaqların bədənini toksinlərdən təmizləyən bir metod kimi göstərilir. Bu metodun tətbiqindən sonra bağırsaqda düzəlmə, hiperaktiv davranışlarda azalma olduğu qeyd edilir. Ancaq bu terapiyalar heç bir elmi təsdiqini tapmayıb və bir neçə seansla nəticə əldə olunacağına söz verilməyir. Ozon terapiyadan hətta dünyasını dəyişən insanlar belə olmuşdur. Qan laxtalanmasının artması, qalxanvarı vəzin xəstəlikləri ozondan zəhərlənmə və ya ona qarşı allergiya olduqda qadağan olunur. Nevropatoloq və endokrinoloqun müayinəsindən keçmədən ozon terapiyaya başlamaq olmaz!

- Son olaraq, Gülnar  xanım, övladı autik olan valideynlərə nə məsləhət bilərdiniz?

Valideyn birmənalı şəkildə uşaqla səbrli və mehriban olmalı, həmişə müvəffəqiyyətinə inanmalıdır.

Uşağa psixoloji-emosional komfortu, özünə inamı və təhlükəsizliyi hiss etdirməli, sonra tədricən bilik-bacarıqları, davranış qaydalarını öyrətmək lazımdır.

Uşaqlarla mümkün qədər çox söhbət etmək lazımdır. Hətta uşaq buna laqeyd olsa belə!

Yadda saxlamaq lazımdır ki, digər uşaqlara nisbətən onun ünsiyyətə daha çox ehtiyacı vardır.

Uşağın hər bir sözünü, jestini, müşahidə etmək vacibdir. Bu, balaca uşağın daxili aləminin genişlənməsinə, öz emosiya və hisslərini sözlərlə ifadə etməyə kömək edəcəkdir.

Əgər uşaq bir əşyaya yaxınlaşarsa, o əşyanı adlandırmaq və uşağa əşyanı əlində saxlamağa imkan vermək lazımdır. Bu cür yanaşma ilə uşaqda bütün analizatorlar – görmə, eşitmə, hiss etmə  və s. inkişaf edir. Bu cür uşaqlara əşyanın adını dəfələrlə təkrar etmək lazımdır.

Onlarla bir yerdə oynayın və oyunu daha maraqlı edin.

Əgər uşağınız autizm sindromludursa , onu necə varsa elə qəbul etmək, heç kəslə müqayisə etməmək və zamanında mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır!

Fəridə Qasımova

Psixoloq Gülnar Orucova: “Azərbaycanda məktəbli oğlan dərsə yubka ilə getmək istəyirdi”

Psixoloq Gülnar Orucova təhsil eksperti Kamran Əsədovun bağçalarda, məktəbəqədər təhsil müəssisələrində, eləcə də orta məktəblərdə qadın müəllimlərin çox olmasının cinsi azlıqların artmasına səbəb olması haqda fikirlərinə münasibət bildirib.

Dosye.org axar.az-a istinadən Gülnar Orucovanın müsahibəsini təqdim edir:

– Gülnar xanım, sizcə, məktəbəqədər təhsil müəssisələrində, orta məktəblərdə qadın müəllimlərin çox olması cinsi azlıqların artmasına təsir edirmi?

– Cinsi azlıqların artmasının səbəbi yalnız məktəbəqədər təhsil müəssisələrində, bağçalarda qadın müəllimlərin çox olması ilə əlaqədar deyil, ailədən qaynaqlanan məsələdir. Cinsi azlıqlar daha çox naramam ailələrdən çıxır. Həmçinin tərbiyə sistemi də burada mühüm rol oynayır. Hədsiz qoruyucu ailə tipi, avtoritar ailə tipi kimi modellər var. Belə ailələrdə uşaq fiziki cəzalarla dolu bir sistemə oturuşanda tədricən qorxmağa başlayır və belə vəziyyətdə ətrafda bundan istifadə etməyə çalışanlar olur.

– Ümumiyyətlə, kişi müəllimlərin uşaq psixologiyasına müsbət təsirləri varmı?

– Peşəni sevdirməkdə, savadlı kadrların yetişdirilməsində kişi müəllimlər daha uğurlu olurlar. Sovet dövründə də belə idi. Qadın müəllimlər əgər uşağı elmə, biliyə tam yiyələndirə bilərsə, uşağın şəxsiyyət kimi formalaşmasına da mənfi təsir göstərməzlər. Ancaq deyə bilmərik ki, təhsil müəssisələrində qadınların olması cinsi azlıqların artmasına səbəb olur.

– Gülnar xanım, uşaqlar arasında cinsi azlıqların artmasının səbəbləri nədir?

– Bəzən hormonol problemlər də cinsi azlıqların yaranması üçün səbəbdir. Cinsi azlıqları formalaşdıran əsas səbəblərdən biri isə ailə və ətraf mühitdir. Məsələn, pasientim olan 7 yaşlı oğlan uşağı deyirdi ki, mən məktəbə qızlar kimi ətək geyinmək istəyirəm. Səbəblərini araşdıranda məlum oldu ki, ailədə ata modeli yoxdur. Ata-ana boşanıb, xala boşanıb, nənənin də həyat yoldaşı vəfat edib. Hər ailədə kişi modelini oynayan bir şəxs olmalıdır ki, uşaq ondan nümunə götürsün.

– Sizcə, kişilər niyə müəllimlik peşəsindən imtina edirlər?

– Kişilər maddiyyatı düşünərək müəllimlik peşəsini istəmirlər. Müəllimlərin əmək haqqı az olduğu üçün kişilər başqa sahələrə yönəlirlər. Bu da məktəblərdə kişi müəllimlərin sayının azalmasına gətirib çıxarır. Sovet dövründə isə məktəblərdə daha çox kişi müəllimlər dərs deyirdi.

Dosye.org

Röya SİRLƏRİNİ AÇDI: “Ondan zəhləm gedir” - MÜSAHİBƏ

Sabah Gənclik Mallda səhnə kostyumlarının sərgisini keçirməyə hazırlaşan Əməkdar artist Röya Ayxan dəbi və trendləri yaxından izlədiyini, lakin kimisə təkrarlamağı sevmədiyini bildirib.

Azərbaycanlı ulduz dəblə bağlı Publika.az-a müsahibə verib.

- Heç bir müğənninin geyim üslubunu təkrarlamadan, başqasına bənzəmədən unikal olmaq çox çətindir. Siz bu işin öhdəsindən gələ bilirsiniz?

- Bitəhər gəlirəm (gülür). Dünyanın məşhur geyim markalarının yeni çıxan kolleksiyalarını izləyir və onlardan mənə uyğun olan geyimləri seçirəm. Hər zaman özüm olmağa çalışmışam, əslində çalışmıram, elə hər zaman özüm oluram. Dediyiniz heç kimi təkraralamıram. Yəqin ki, geyim tərzimi başqalarından fərqləndirən başlıca amil elə budur. Xasiyyətim geyim üslubumda da özünü əks etdirir.

- Moda evi açmaq üçün böyük maliyyə lazımdır. Risk etməkdən qorxmadınız?

- Problemlər həmişə var, hər kəs kimi biz də problemlərlə qarşılaşırıq. Amma problem onları həll etmək üçündür, mən onları həll edirəm. Əziyyətsiz iş yoxdur.

- Bu gün dizaynerlərin bir qrupu qadını qapalı geyimlə gözəl göstərməyə çalışır, digər bir qrupu isə maksimum dərəcədə soyundurmağa çalışır. Açdığınız moda evi hansı istiqamətə meyil edəcək?

- Bu, paltar sifariş edən xanımların zövqündən asılıdır. “First Fashion Lab" moda laboratoriyasında həm dekoltesi olan, həm də dekoltesiz geyimlər hazırlanır. Ümumiyyətlə, soyunmaq sözündən zəhləm gedir, bu, söz ancaq Azərbaycanda bu qədər çox istifadə edilir. Soyunmaq dəb termini deyil, dekoltesi açıq, dekoltesi olmayan geyimlər var.

- Yaxşı geyinən xanımlara kişilər yaxınlaşmağa ehtiyat edir. Belə bir məsəl var ki, “Yaxşı geyinən qadını soyundurmaq baha başa gəlir”. Gözəl geyinən xanımlar kişiləri niyə “qorxudur”?

- Sənət adamları bahalı geyinməyi sevir, həm də sahib olduqları nüfuzları onları əlçatmaz edir. Yəqin ki, elə bunu nəzərdə tutublar.

- Ən çox müzakirə olunan ulduzlardan birisiniz. Xüsusilə qadınlar sizin haqqınızda danışmağı xoşlayır, bəzən tənqid edirlər, bəzən də gözəl sözlər deyirlər. Sizin azərbaycanlı xanımlarda ən sevmədiyiniz xüsusiyyətlər hansıdır?

- Paxıllıq. Bu hiss nəinki qadını, kişini də çirkin göstərir.

- Gözəl geyinmiş xanım görəndə siz heç paxıllıq etmirsiniz?

- Yox, “Maşallah olsun” deyirəm. Əlbəttə ki, paxıllıq duyğusu hər kəsdə olur, lakin izzəti-nəfsimizi idarə etmək öz əlimizdədir. Onu məğlub edə bilməyənlər mənən eybəcərləşir. Mənsə gözəl qadınlara həmişə heyranlıqla baxmışam. Paxıl insanların uğur qazanmasına şübhə edirəm. Bu, bizi irəli getməyə qoymur, əksinə uçuruma sürükləyir. Bütün gün başqalarının uğurlarını və xoşbəxtliyini qısqananaları düşünün, adam dəli olar. Xoşbəxt olmaq istəyirsənsə, öz məqsədlərinin izi ilə getməlisən.

- Xarici görkəmini dəyişmək istəyirsənsə, nədən başlamalısan?

- Daxilindən. Stili dəyişməyin zamanı yoxdur, maraqlı görünmək istəyirsənsə, istənilən yaş dövründə müxtəlif üslubları sınaqdan keçirə bilərsən. Məsələn, bu gün mən kostyum geyinsəydim, sizinlə zarafat edə bilməyəcəkdim.

- Bədən quruluşunuz istənilən geyimi sınaqdan keçirməyə icazə verir. Dekolte geyinəndə ətrafdakı qadınların qısqanclığını hiss edirsiniz?

- Çalışıram ki, neqativ heç nəyə fikir verməyim.

- Qadının gözəlliyi onun uğur qazanacağına zəmanət verir?

- Mütləq, mənalı baxışlar, gözlər onların ən gözəl aksessuardır.

- Azərbaycanın seks simvollarından biri sayılırsınız. Sizcə, bu statusu neçə yaşına kimi qoruyub saxlaya biləcəksiniz.

- Əgər Brilliant Dadaşova indiyə qədər öz gözəlliyini qoruyub saxlaya bilibsə, deməli mən də bu adı uzun illər qoruya biləcəm.

Dosye.az

Xəbər Lenti



 

 

Рейтинг@Mail.ru

Ünvan: Azərbaycan Nəşriyyatı Dosye.org redaksiyası. Baş direktor Elman Nigaran. tel: (012) 409 20 21: (055) 251 59 95
email: dosye.org@mail.ru
Saytdakı materialların istifadəsi zamanı istinad edilməsi vacibdir. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə hiperlink vasitəsi ilə istinad mütləqdir.